درباره شاه حمام های ایران

حمام و های تاریخی مانند کاروانسراهای تاریخی بیشمار و درشمارش اعداد چندین برابر با کاروانسراهای ایران و بود لیکن امروزه نه آمار دقیقی از بودن ها و نه آماری از تخریب شده هایش است. با این حال در ذکر آنها درتاریخ بسیار آمده است.باستناد داده های باستان شناختی،حمامی در تخت جمشید و حمامی در کاخ آشور متعلق به دوره اشکانیان کشف شده است. کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که در دوره هخامنشی نوعی حمام متداول بوده است که دارای دو بخش داخلی و خارجی بوده و بهوسیله پلکانی از یکدیگر جدا شده است. حمام مذکور دارای محوطه کوچکی به ابعاد 75/ 1×25/ 2 متر بوده و در وسط آن چاه حمام قرار داشته است که روی آن را با آجر مشبک پوشانده بودند و فاضلاب حمام از روی آجر مشبک به داخل چاه سرازیر میشده است. استفاده از حمامهای خصوصی در دوره اشکانی متداول بوده و همانگونه که اشاره شد، نمونه جالبی از آن در کاخ آشور کشف شده است.ایرانیان ازدیرباز به شستشوی تن و پاکیزگی روح و روان می پرداخته اند.واین در بسیاری از نوشته ها و اسناد تاریخی مشهوداست. با ورود اسلام به ایران با توجه به تاکیدات مذهبی برای رعایت نظافت بر اهمیت حمامها افزوده شد. نمونههایی از حمامهای عمومی در سدههای نخستین اسلامی در کاوشهای مربوط به شهرهای جرجان، سیراف و نیشابور شناخته شده است. اما برخلاف تصور رایج، حمام صرفا مکانی برای نظافت و تطهیر نبوده و با توجه به ظرفیتها و ویژگیهای آن، دارای کارکردهای اجتماعی و حتی سیاسی در تمام تاریخ ایران بوده است. معماری آنها به تبع دورههای مختلف تاریخی و سبک معماری هر عصر تا حدودی متفاوت بود اما بهطور عمومی حمام شامل بخشهای مختلفی میشد. فضای اصلی آن از بینه (رختکن)، میاندر و گرمخانه تشکیل میشد. معمولآ ورودی حمامها پیچدار بود که به رختکن منتهی میشد و در گوشهای از رختکن، صندوقدار حمام استقرار داشت. این رختکن به اتاقی راه مییافت که آن را «اتاق سرد» یا «بیت اول» مینامیدند و دارای حوضهای آب و هوای گرمی بود که از طریق لولههای سفالی کارگذاشته در دیوار سالن از گرمخانه میآمد. این اتاق به اتاق دیگری به نام «بیتالحراره» یا «حجره داغ» وصل میشد.اتاق داغ دارای حوض آب گرم بود و دمای آن حداکثر میزانی بود که بدن انسان توان تحمل آن را میتوانست داشته باشد. کف این اتاقها با سنگ مرمر پوشیده میشد تا نظافت آن به آسانی صورت گیرد. سقف اتاقهای حمام گنبدی شکل و دارای نورگیرهایی بود که بهوسیله دریچههایی شیشهای بسته میشدند تا به این ترتیب فقط نور آفتاب به داخل حمام بتابد و از ورود هوای سرد جلوگیری و حمام بهصورت طبیعی روشن شود. معمولا در ساختن حمامها از آجر، سنگ و مرمر استفاده میکردند. حمام کارکردهایی نیز برای درمان داشته است. وجود خزینههای آب گرم و سرد که برای درمان برخی از بیماریها کاربرد داشته، همچنین مناسبترین مکان برای رگ زدن و حجامت نیز حمامها بودند که اینکار نوعی طب سنتی بود و معمولا بهوسیله دلاکها انجام میشد. بنابراین گاهی حمام به محلی برای کار پزشکان نیز مبدل میشد.درگفتار به ذکرکوتاه برخی ازحمام هایی با عنوان شاه و شاهزاده در ایران می پردازیم.

1-حمام شاه علی-اصفهان- حمام شاه علی مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان عبد الرزاق، محله جماله واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۹۰۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است(این حمام در کتاب معماری ایران دوره اسلامی به قرن ششم نسبت داده شده است که صحت ندارد)

2- حمام شاه –اصفهان- دوره صفوی واقع در بازار بزرگ(البته اصفهان و حومه ها ی آن دارای دهها حمام با این عنوان هستند)

3-حمام شاهزاده ها- اصفهان-بازار رنگرزان-صفویه شماره ثبت ملی 1115

4-حمام شاه-بازار مخلص اصفهان.شماره ثبت ملی 7649

5-حمام شاه چراغ-شیراز.نزدیک آستانه مقدس شاه چراغ ع-

6-حمام شاه عباسی –تاکستان-

7-حمام شاهزاده-رشت.جنب استانداری رشت.

8-حمام خرمشاه-یزد. روستای تاریخی خرمشاه- اين بنا در بلوار شهيد صدوقي شهرستان يزد واقع گرديده و از آثار اواخر دوره قاجاريه يا اوايل دوره پهلوي به شمار مي آيد که هم اکنون نيز مورد استفاده است. بناي حمام متشکل از يک حمام بزرگ و اصلي و يک حمام کوچک و فرعي است. حمام اصلي داراي هشتي ورودي ، رخت کن ، گرمخانه و خزينه است. فضاي مياني رخت کن و گرمخانه با گنبدي نيم کروي پوشش يافته و در راس گنبدها ، نورگيرهايي تعبيه شده است. سطح زيرين کنبد رخت کن ، داراي آجرچيني و رنگ آميزي تزييني است

9- حمام شاه-مشهد مقدس- از دوران گذشته دارای حمامهای زیادی داشت زیرا غیر از اهالی شهر، زائران و مجاوران حرم امام رضا (ع) نیز نیازمند استحمام بودند. بنابراین، تراکم حمامها در اطراف حرم از هرجایی بیشتر بود. متاسفانه اکثر این حمامها در ۵۰ سال گذشته و خصوصا در جریان تخریب بزرگ محدوده اطراف حرم در سال ۱۳۵۴ از میان رفتند. در این میان یک حمام جان سالم بهدر برد: حمام مهدی قلی بیک، معروف به حمام شاه.

10-حمام شاه رکن الدین- دزفول- حمام شاه رکن الدین دزفول یکی از بناهای تاریخی دوره صفوی می باشد و در مرکز محله ای با همین نام و در میان مجموعه ای فرهنگی – تاریخی شامل مسجد، مدرسه علمیه و بقعه شاهرکن الدین، واقع است. این حمام همچون دیگر حمام های عمومی عهد قدیم شامل سربینه، میان در، گرمخانه ، آتشدان و … می باشد. آب حمام از چاه موجود در بقعه شاهرکن الدین تأمین می گردیده و در حوض هایی که در پشت بام حمام واقع است، ذخیره می شده. سربینه حمام به شکل هشت صلعی می باشد و شامل ایوان هایی است که در محل رختکن بوده و حوض هشت ضلغی زیبایی در مرکز آن قرار دارد.

11-حمام تاریخی شاه –کلیبر- کی از زیباترین شهرستان های ایران که در شمال غرب، در استان آذربایجان شرقی و نزدیک به مرز آذربایجان و ارمنستان قرار گرفته است کلیبر نام دارد.داخل شهر معماری های قدیمی و آثار باستانی هم وجود دارد، مسجد جامع و حمام قدیمی کلیبر از آن جمله است.