تاریخچه مختصری از( پل خان )نهصدو بیست و نهمین اثرملی ایران

یکی از پلهای تاریخی، مهم و زیبای استان فارس پل خان (khan) روی رودخانه کر(kor) ومربوط به عصرصفویان است که تخریب جدی آن از سال 1356 به بعد رفته رفته آغاز شد.تا سرانجام در سال 1359 یکی از دو تاق اصلی پل به طور کامل فرو ریخت، تاق اصلی دوم نیمه ویران شد و دیگر تاقها که کوچکتر هستند تا حدودی خراب شدند.تاقهای بازسازی شده دیگر تاقهای چهار صد سال پیش نیست و ارزش تاریخی ندارد، امّا باز هم ظاهری شبیه به آن دارد و دست کم پایهها را حفظ میکند و زیبایی را به پل باز میگرداند و کاری بایسته است.پل خان روی رودخانه کر ساخته شده است. ساختگاه پل خان یوندگاه رودخانه سیوند و کر هم هست. رودخانه سیوند در نزدیکی پل خان دو شاخه میشود. شاخه اصلی با عمق زیاد یکصد متر بالاتر از پل خان و شاخه فرعی با عمقی کم در پایین دست پل خان و در مجاورت آن به رودخانه کر میریزد. شاخه فرعی فقط در سیلابهای سنگین رودخانه سیوند فعال میشود. پل خان در 15 کیلومتری جنوب تخت جمشید، 3 کیلومتری جنوب باختری مرودشت و 10 کیلومتری شمال خاوری زرقان قرار دارد. مختصات جغرافیایی روی پل 29 درجه و 51 دقیقه و 5 ثانیه عرض شمالی و 52 درجه و 46 دقیقه و 12 ثانیه طول شرقی است.همه پیکره پل خان از سنگ و آژند ساروج ساخته شده به جز تاقهای پنجگانه آن که از آجر چهارگوش و آژند ساروج درست شده است. سنگهای پی در نما تا ارتفاع یکی دو متر بزرگ و چهار گوش اما دیگر سنگها در نما سنگ لاشه بیشکل و کوچک اما زده شده است. سنگها درون پیکره بند قطعا سنگ لاشه است. اطلاعات دقیقتر نیازمند یک بررسی میدانی همراه با اندازهگیری اجزا پل است.این پل را مردم «پل خان» میخوانند.میگویند این پل در زمان صفویان و به دستور امام قلی خان والی فارس ساخته شده است. نگارنده نتوانسته سندی را پیدا کند که نشان دهد این پل از بیخ و بن و برای نخستین بار در زمان صفویان ساخته شده باشد و به این موضوع هم اعتقاد ندارد زیر این نقطه از رودخانه کر محلی است که از روزگاران بسیار دور گذرگاه مهمی بوده و نمیتوان باور داشت که تا زمان صفویان در اینجا پلی نساخته باشند، به ویژه این که ساختگاه پل خان از نظر امکان ساختن پل بسیار مناسب و منحصر به فرد است.نقطهای از رودخانه کر که هم اکنون پل خان خوانده میشود نزدیکترین نقطه رودخانه کر به تخت جمشید و منطبق بر دماغه کوه معروف به «که سوز» است. یعنی جایی که کوه پایان مییابد و میتوان از تخت جمشید و دشت مرودشت وارد دشت زرقان شد و از آنجا به شیراز رفت. بنا بر این بسیار طبیعی است که در دورانهای گذشته در همین نقطه پلهایی ساخته شده باشد. اگر پل خان در زمان امام قلی خان (والی فارس در زمان شاه عباس) تعمیر شده باشد و نام پل خان را به عنوان نامی جدید به این پل داده باشند باز هم تاریخ دقیق تعمیرات، نام پیشین پل، نام تعمیر کنندگان، هزینه تعمیرات و دیگر اطلاعات آن را جایی ثبت نکردهاند.

تغییر نام بناهای مهم برای خوش آمد حکام در ایران کاملاً مرسوم بوده است. شاید پل خان در زمان امام قلی خان حتی تعمیر هم نشده باشد و نام خان را روی آن گذاشته باشند تا امام قلی خان خوشش بیاید.به هر حال اگر بخواهیم، معماری و مصالح شناسی هم ابزاری است که با استفاده از آن میتوان به تاریخ تقریبی بنیان گذاری این بنا یا تعمیرات بعدی آن دست یافت. در مجموع میتوان گفت که پل خان هم مانند بسیاری دیگر از بناهای باستانی ایران تاریخ دقیق و مشخصی ندارد زیرا پیشینیان ما به ثبت این گونه وقایع چندان اهمیتی نمیدادهاند.در کتاب فارسنامه ناصری که در زمان قجرها نوشته شده از پل خان چند کلمهای سخن رفته است.از آثار خیریه امام قلی خان ... و پل خان است که بر ملتقای رودخانه پرواب مرودشت و رودخانه رامجرد ساخته شده است و ... . ... و زبردست خان والی شیراز با فوجی از دلاوران آمده در سر پل خان هفت فرسخی شیراز با سید احمد جنگ کرده ... . منظور از رودخانه پرواب همان رودخانه سیوند و مقصود از رودخانه رامجرد همان رودخانه کر است.از دوران رضا شاه که رفته رفته مردم به جای قافله از خودرو سواری و باری برای رفت و آمد و حمل بار استفاده کردند پل خان در چند کیلومتر بالاتر و پایینتر تنها پل روی رودخانه کر بود و ناچار میبایست از آن استفاده میشد. اما پل خان با تاقهای آجری بلند و بزرگ تاب بار سنگین خودروهای باری را نداشت. به ناچار پیش از عبور وسائط نقلیه موتوری خرپاهای فولادی با اتصالات پرچی همراه با تیرهای فولادی و بادبندهای افقی و تراورسهای چوبی که همگی از خارج آمده بود روی پل گذاشته شد طوری که دیگر وزن وسائط نقلیه فقط از طریق بالشتکهای بتنی به پایههای پل وارد میشد و تاقها کاملاً آزاد بود. علاوه بر این شیبهای دو طرف پل را به نحوی با سنگچین اصلاح کردند که مناسب رفت و آمد خودرو باشد و به تاج پل ضربه وارد نشود. این کار آنچنان ماهرانه انجام شده که نه تنها به منظر فرهنگی پل آسیبی نرسیده و هیچ نقطهای از پل شکسته یا شکافته نشده که باعث طولانیتر شدن عمر پل هم شده است. به گونهای که تا سی چهل سال بعد حتی یک آجر از آن فرو نیفتاد. همزمان تعمیرات لازم از جمله اندود ماسه سیمان در بعضی نقاط پل و بند کشی در پارهای دیگر از جاهای پل و احداث دیوارهای سنگی دوگانه پشتیبان در بالا دست تکیهگاه چپ پل هم صورت گرفت. این تغییرات از جمله خرپاهای آهنی همچنان در جای خود استوار مانده و کوچکترین جا به جایی در آن صورت نگرفته است.در سال 1337 که رفت و آمد سنگین شده بود صد و شصت متر پایین دست پل خان ساخت پلی یک دهانه از خرپای فولادی سنگین سه بعدی با اتصالات پرچی بر روی پایههای بتنی نشسته روی شمعهای بتنی را شرکت نوید آغاز کرد. در پایان سال 1339 این پل فولادی افتتاح و از سال 1340 رفت و آمد روی پل خان ممنوع شد.پیش از این هم در همین نقطه در سال 1324 پلی چوبی به سرپرستی مردی یونانی به نام کالیستر ساخته شد تا رفت و آمد روی پل خان کاهش یابد اما در سال 1332 این پل بر اثر سیلاب به کلی ویران شد و سیل چوبهای آن را با خود به بند امیر برد. در بند امیر چوبها پشت دهانههای پل روی بند گیر کرد و مانع عبور آب شد و خطر ویرانی پل میرفت ارتش برای نجات پل به بند امیر رفت اما نتوانست کاری بکند. در این هنگام سرلشکر عزیزی اعلام کرد هر کس از مردم بند امیر چوبها و الوارها را از پشت دهانهها بگیرد از آن خودش خواهد بود. به این ترتیب مردم که شناگران ماهری بودند دست به کار شدند و به روشهای گوناگون چوبها و الوارها را از آب گرفتند و پل را نجات دادند. بعدها درودگران این چوبها را از مردم بند امیر میخریدند.
در سال 1351 پل خان به شماره 929 در فهرست آثار ملی ثبت شد. به این ترتیب پل خان تا سال 1355 همچنان تندرست روی پای خود ایستاده بود. عکسهای به جا مانده از پل خان از جمله عکسهایی که در مقاله فخری بهاری زیر عنوان «آثار ناشناخته ایران – پل خان» در مجله هنر و مردم، شمارههای 146 و 147 مربوط به آذر و دی 1353 نشان داده شده پل خان کاملا سالم است. امّا در سالهای بعد ویرانی تاقها از تاق شمالی آغاز شد، سپس به تاق مجاور آن سرایت کرد و همچنان ادامه یافت. در عکسهایی که نگارنده در سال 1359 از پل خان گرفته تاق شمالی کاملا ویران شده و آغاز خرابی در تاقهای دیگر هم دیده میشود. سازمان میراث فرهنگی فارس در سال 1391 تصمیم به بازسازی پل خان گرفت. این بازسازی به زودی تعطیل شد و اکنون که اردیبهشت سال 1392 است هیچ فعالیتی برای تعمیر پل دیده نمیشود. عکسهای اردیبهشت سال 1392 تعمیرات نیمه کاره رها شده سازمان میراث فرهنگی را نشان میدهد.برای بررسی علتهای موثر در ویرانی پل خان باید همه عوامل طبیعی و انسانی را در یک دوره نسبتا طولانی در نظر داشت.بالا آمدن سطح آب زیر پل در سیلابها و سیر شدن بدنه سنگی و آجری پل از آب و لرزشهای ناشی از زمین لرزه و انفجارهای فراوانی که در نزدیکی پل برای استخراج سنگ و دیگر عملیات ساختمانی طی 60 سال گذشته به طور پیوسته صورت میگرفته از عوامل موثر در خرابی پل خان است. عامل خزش که در همه سازهها از جمله در سازههای بنایی به مرور زمان رخ میدهد عامل دیگری است که این گونه سازهها را خراب میکند. این عامل را به زبان عامیانه میتوان پیری نام نهاد. اما عامل دیگری که دست کم در سطح بالایی پل باعث ویرانی شده عبور خط لوله آبرسانی به شهر مرودشت است. لوله گذاری برای انتقال بخشی از آب آشامیدنی شهر مرودشت از خط آبرسانی شیراز از سد درودزن صورت گرفته است. این عامل از چند جهت به پل آسیب جدی رسانده است. یکی رفت و آمد ماشین آلات برای لوله گذاری روی پل است که در سالهای 1361 و 1362 صورت گرفت. دیگری گذاردن سکوهای سنگین بتنی روی پل همراه با کندن آسفالت روی پل و در چند نقطه جوش دادن پایههای آهنی به تیرهای فولادی روی پل برای ساختن تکیهگاه خط لوله. و سر انجام نشت احتمالی آب از شیر تخلیه هوا در بلندترین نقطه پل و از شیر پروانهای در ابتدای پل از عوامل اصلی ویرانی پل بوده است. با این وجود اگر خرابیهای اولیه را به موقع تعمیر میکردند کار به تخریب کامل نمیکشید. در یک جمله عامل ویرانی پل بی صاحبی پل بوده است. و این مصداق ضربالمثلی است در فارس که میگویند شتر از بیصاحبی گم میشود. پل خان، خرپاهای روی آن و جاده دو طرف آن همگی امروز جزیی از میراث فرهنگی مجموعه پل خان به حساب میآید. امّا شوربختانه یکی از تاقهای اصلی 34 سال است کاملاً فرو ریخته و دیگر وجود ندارد، پایههای دو طرف آن سست شده و هر آن احتمال فرو افتادن خرپای روی آن میرود. جاده یک طرف پل کاملاً ویران شده و اطراف آن محل تخلیه آشغال و آوار ساختمانی ساخت و سازهای شهر مرودشت شده است.