زنبورک و زنبورکخانه

نام زنبورک خانه برای مردم امروز نا آشنا و برای عده ای از مردم تهران کم آشنا می باشد چرا که هنوز هم یکی از محلات تهران (محلات جنوبی )به همین نام خوانده می شود.ولی شاید بیشتر مردم و کسانی که در این مناطق سکونت دارند با وجه تسمیه آن آشنا نباشند. در حالی که در دوره صفویه تا اواخر دوره قاجار یکی از سلاح هایی که معمولا در جنگ ها از آن استفاده می شد همین زنبورک بود. زنبورک از جمله سلاح های آتشینی است که در قرون دهم الی سیزدهم قمری در نبردها مورد استفاده قرار می گرفت. “این اسلحه نخستین بار در عصر شاه عباس اول صفوی، توسط آنتونی شرلی و روبرت شرلی در ساحل دریاچه وان در سال ۱۰۱۲ هـ. ق ساخته شد.در تحقیقات پیرامون ریشه لغوی این سلاح، کلمباری “سرهنگ مهندسین قورخانه مبارکه” محمد شاه قاجار (۱۲۵۰-۱۲۶۴ ق) اظهار می دارد: “کلمه زنبورک از زنبور (زنبور عسل) گرفته شده است چون که در واقع وظیفه این گروه نظامی حمله به دشمن در زمانی بود که بر اثر خستگی با گرما و سرما از پا درآمده بود در چنین موقعیتی، این سربازان همانند زنبورهایی که از کندوی خود دفاع می کنند، به دشمن حمله ور می شدند و امان او را می بریدند.” (کلمباری، ۴۶:۱۳۷۴)دهخدا زنبورک را “نوعی تفنگ کوتاه یا توپ کوچکی که در ایران جهاز شتر استوار می کردند و زنبورکچی در عقب آن نشستی و هم بر شتر آن را آتش می دادند”، یاد می کند.امروزه اطلاعات زیادی از پیرامون آن و چگونگی ساخت این سلاح در دسترس نیست.در دایره المعارف فارسی در این زمینه آمده است: زنبورک سلاح گرمی است که بین توپ و تفنگ که غالبا در جنگ ها پشت شتر حمل می شده و گویند در جنگ های نادرشاه افشار هم از این اسلحه استفاده شده است.

هردستگاه زنبورک که بعضی از محققان آن را قابل نصب بر پشت قاطر هم دانسته اند در متون تاریخی نیز بر حمل آن بر قاطر اشاره گردیده است.و معمولا زنبورک دارای یک خدمه بود که وظیفه مراقبت از آن و به کار انداختن آنها در جنگ را بر عهده داشت.که به این فرد زنبورکچی می گفتند.زنبورکچی ها هم خود تحت سرپرستی فردی که فرمانده آنها بود قرار داشتند که به او سرزنبورکچی می گفتند.آنچه در متون تاریخی در باره این اسلحه آمده است این است که در نظام ایران ارزش و اهمیت بسیاری داشته و خدمه و فرماندهان آن دارای پست های مهمی بوده اند. از دوره صفوی تا دوره قاجار زنبورکچی ها صنفی از ارتش ایران بودند.و جایی را که این ابزار جنگی نگهداشته می شدند را زنبورکخانه می گفتند که غالبا در جایی بود که اسب ها و قاطران و اسلحه ها با هم در آنجا نگهداری می شدند.در اواخر دوره ناصرالدین شاه با بهره گیری کشور از اسلحه و ادوات مدرن جنگی دیگر کم کم زنبورک ها رونق خود را از دست داده و ارج و قربشان کاسته شد.گروه سربازان زنبورکچی معمولا خوش منظر چابک سوار دارای ظاهری متحد الشکل و نیرومند بودند که در غالب سفرها و شکارهای شاهان او را همراهی می نمودند.